200 χρόνια μετά δικαιώνεται η θεωρία πίσω από τον «Μόμπι Ντικ»: Το «όπλο» στο κεφάλι της φάλαινας

Η φάλαινα φυσητήρας που βύθισε το Essex και ενέπνευσε τον «Μόμπι Ντικ» χτύπησε με το κεφάλι της. Δύο αιώνες μετά, έρευνες δείχνουν ότι το σπερματσέτο στο μέτωπό της μπορεί να λειτουργεί σαν όπλο, όπως υποστήριζε ο Owen Chase.

Η θεωρία ενός επιζώντα του ναυαγίου που ενέπνευσε τον «Μόμπι Ντικ» (Moby Dick) φαίνεται να επιβεβαιώνεται 200 χρόνια μετά. Το «όπλο» της φάλαινας φυσητήρα βρίσκεται μέσα στο μέτωπό της. Πρόκειται για το σπερματσέτο, ένα μεγάλο, λιπώδες και μαλακό όργανο που, σύμφωνα με τον Owen Chase, πρώτο αξιωματικό του φαλαινοθηρικού Essex, λειτουργεί σαν κριός. Σύγχρονες έρευνες και καταγραφές με κάμερα δείχνουν ότι οι φάλαινες φυσητήρες χτυπούν πράγματι η μία την άλλη με το κεφάλι. Η δύναμη του χτυπήματος εξηγεί πώς ένα τέτοιο ζώο μπορεί να βυθίσει πλοίο πολλές φορές μεγαλύτερο από το ίδιο.

Σύμφωνα με το BBC, η δύναμη των φαλαινών φαίνεται να βρίσκεται στο ίδιο σημείο με το πολύτιμο έλαιο που κυνηγούσαν οι φαλαινοθήρες: μέσα στο κεφάλι τους.

Το ναυάγιο του Essex, 20 Νοεμβρίου 1820

Το πρωί της 20ής Νοεμβρίου 1820, ο 15χρονος Thomas Nickerson (Τόμας Νίκερσον) είχε μόλις γλιτώσει από μια φάλαινα που είχε ανοίξει τρύπα στο πλάι της βάρκας του. Κωπηλατούσαν γρήγορα πίσω προς το κύριο φαλαινοθηρικό πλοίο, ενώ η βάρκα έμπαζε νερά, και ο Nickerson με τους συντρόφους του πίστεψαν ότι ήταν ασφαλείς.

Όταν όμως πήρε το πηδάλιο του Essex, ο Nickerson είδε μια άλλη, πολύ μεγαλύτερη φάλαινα να κατευθύνεται με μεγάλη ταχύτητα κατευθείαν προς το μέρος τους. Ειδοποίησε τον Owen Chase (Όουεν Τσέις), τον πρώτο αξιωματικό του πλοίου. Ακολούθησαν φωνές και αναστάτωση και στη συνέχεια «μια τρομερή σύγκρουση», όπως έγραψε ο Nickerson 50 χρόνια αργότερα.

Η φάλαινα χτύπησε το Essex με τέτοια δύναμη, ώστε όλοι οι άνδρες έπεσαν κάτω. Απομακρύνθηκε κολυμπώντας περίπου 270 μέτρα από το πλοίο, γύρισε απότομα και επέστρεψε με τη μέγιστη ταχύτητά της. Με τη δεύτερη σύγκρουση διέλυσε ολόκληρη την πλώρη και το Essex βυθίστηκε.

Αν αυτό ακούγεται σαν μυθιστόρημα, είναι επειδή το ναυάγιο του Essex ενέπνευσε το «Μόμπι Ντικ» του Herman Melville (Χέρμαν Μέλβιλ). Σήμερα, 175 χρόνια μετά τη δημοσίευση του βιβλίου, έρευνες έχουν αποκαλύψει πώς μια φάλαινα φυσητήρας μπορεί να βυθίσει ένα πλοίο αρκετές φορές μεγαλύτερο από την ίδια.

Τι είναι το σπερματσέτο στο κεφάλι της φάλαινας φυσητήρα

Οι φάλαινες φυσητήρες έχουν τεράστιο κεφάλι, που αποτελεί περίπου το ένα τρίτο του συνολικού μήκους του σώματός τους. Ο εγκέφαλός τους μπορεί να φτάσει τα 9 κιλά και είναι ο μεγαλύτερος από όλα τα ζώα στη Γη.

Μέσα στο μέτωπο βρίσκεται το σπερματσέτο, ένα όργανο μοναδικό για το είδος τους. Είναι γεμάτο με μια ελαιώδη ουσία που ονομάζεται σπερματσέτι. Το όνομά της οφείλεται στο ότι οι φαλαινοθήρες πίστευαν ότι ήταν σπέρμα.

Το σπερματσέτι ήταν ιδιαίτερα περιζήτητο, καθώς παρείχε καύσιμο υψηλής ποιότητας και μπορούσε να στερεοποιηθεί και να χρησιμοποιηθεί σε προϊόντα όπως σαπούνια και κεριά. Κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα σκοτώθηκαν περίπου 300.000 φάλαινες φυσητήρες σε όλο τον κόσμο.

Η θεωρία του Owen Chase: Το μέτωπο ως όπλο

Παρά την εκτεταμένη συλλογή του σπερματσέτι, η ακριβής λειτουργία του ερευνάται ακόμη. Μία θεωρία το αντιμετωπίζει ως εργαλείο μάχης.

«Αρχικά, αυτή δεν ήταν δική μας υπόθεση, ήταν του Όουεν Τσέις», λέει ο συνταξιούχος εξελικτικός βιολόγος Dave Carrier (Ντέιβ Κάριερ). «Ένας φαλαινοθήρας του 18ου αιώνα υποστήριξε ότι το μέτωπο ήταν ένα όπλο και εμείς ξεκινήσαμε να το ελέγξουμε», συμπλήρωσε.

Για δύο αιώνες οι βιολόγοι είχαν σε μεγάλο βαθμό αγνοήσει τις ιδέες του Chase. Κατά τον Carrier όμως, «η διαίσθηση και η εμπειρία του φαλαινοθήρα πιθανότατα ήταν σωστές».

Σε μελέτη του 2002, ο Carrier πρότεινε ότι το λιπώδες όργανο στο μέτωπο εξελίχθηκε ως πολιορκητικός κριός, ικανός να καταφέρει θανατηφόρο χτύπημα σε έναν αντίπαλο, όπως ακριβώς ένας ιπποπόταμος. «Οι φάλαινες είναι θηλαστικά, στενά συγγενικά με ζώα όπως τα ελάφια και τα κριάρια, όπου τα αρσενικά ανταγωνίζονται μεταξύ τους χτυπώντας με το κεφάλι, επομένως αυτή η συμπεριφορά μπορεί να έχει κληρονομηθεί από τους προγόνους τους», ανέφερε.

Η κάμερα κατέγραψε τις κουτουλιές

Πρόσφατα, ο Alec Burslem (Άλεκ Μπέρσλεμ), οικοφυσιολόγος στο Πανεπιστήμιο της Χαβάης, κατέγραψε με κάμερα φάλαινες φυσητήρες να χτυπούν η μία την άλλη με το κεφάλι. Όπως λέει, ήταν «μια σύμπτωση» ότι κατάφερε να καταγράψει τη συμπεριφορά, η οποία παρατηρήθηκε γύρω από τις Βαλεαρίδες Νήσους και τις Αζόρες.

Μπορεί να φαίνεται παράξενο ότι οι φάλαινες πολεμούν με το κεφάλι τους. Μελέτη του 2015 αναφέρει όμως ότι το όργανο παρέχει επαρκή απορρόφηση κραδασμών, ώστε να μπορούν να το χρησιμοποιούν ως κριό χωρίς να κινδυνεύουν να υποστούν βλάβη.

Ο Burslem παρατήρησε τη συμπεριφορά πολλές φορές σε νεαρές φάλαινες φυσητήρες. Η ισχυρότερη πρόσκρουση που κατέγραψε προήλθε από ένα νεαρό αρσενικό. Κινήθηκε προς μια άλλη φάλαινα με ταχύτητα 4,5 μέτρων το δευτερόλεπτο και τη χτύπησε με δύναμη περίπου 460 κιλονιούτον. Ο Burslem εκτιμά ότι μια πλήρως αναπτυγμένη φάλαινα φυσητήρας με την ίδια ταχύτητα θα χτυπούσε με δύναμη περίπου 1.200 κιλονιούτον. Αυτό θα έμοιαζε με το να σε χτυπά λεωφορείο που κινείται με 65 χιλιόμετρα την ώρα.

Essex, Ann Alexander, Kathleen: Τα πλοία που δέχθηκαν επίθεση

Όταν αυτή η δύναμη στρέφεται εναντίον ενός πλοίου, η ζημιά είναι σημαντική. «Στην ιστορία, μόνο τρία φαλαινοθηρικά πλοία δέχθηκαν επίθεση από φάλαινες», λέει ο Michael Harrison (Μάικλ Χάρισον), επικεφαλής επιμελητής της Ιστορικής Εταιρείας του Ναντάκετ, η οποία φιλοξενεί εντυπωσιακή συλλογή από αυθεντικά ημερολόγια πλοίων και αντικείμενα. Οι φάλαινες επιτίθονταν συχνά στις μικρότερες, ανοιχτές βάρκες που κατέβαιναν από το κύριο πλοίο όταν εντοπιζόταν μια φάλαινα. «Τα ημερολόγια των πλοίων συχνά δεν αποδίδουν πραγματικά το δράμα αυτών των γεγονότων», λέει ο Harrison.

Και στις τρεις περιπτώσεις επίθεσης σε κύριο πλοίο, ο επιτιθέμενος ήταν φάλαινα φυσητήρας. Το 1851, στον Νότιο Ειρηνικό, μια φάλαινα φυσητήρας επιτέθηκε στο Ann Alexander και το κατέστρεψε ολοσχερώς. Το 1902, μια φάλαινα φυσητήρας κατέστρεψε το Kathleen, που έπλεε ανοιχτά των Νήσων Γκαλαπάγκος.

Η μοίρα του Essex όμως εξελίχθηκε ίσως στην πιο διαβόητη δοκιμασία επιβίωσης στη ναυτική ιστορία. Εκείνη την ημέρα, 20 άνδρες εγκατέλειψαν το βυθιζόμενο πλοίο και επιβιβάστηκαν σε τρεις βάρκες, 1.300 μίλια μακριά από τη στεριά. Όσα ακολούθησαν έγιναν μία από τις πιο φρικιαστικές ιστορίες της ναυτικής ιστορίας και πηγή έμπνευσης για τον «Μόμπι Ντικ» του Melville.

Όπλο ή εργαλείο φλερτ;

Όπως σημειώνει ο Burslem, δεν γνωρίζουμε πόσο συχνά οι φάλαινες φυσητήρες χρησιμοποιούν το κεφάλι τους ως κριό στη φύση, όταν δεν τις παρακολουθεί κάποιο drone. Ούτε έχει κατανοηθεί πλήρως ο σκοπός του οργάνου.

Υπάρχουν και άλλες θεωρίες για τον ρόλο του σπερματσέτι, και είναι πιθανό να έχει περισσότερες από μία χρήσεις. Οι φάλαινες παράγουν ήχο με τα λεγόμενα «χείλη πιθήκου», ένα ζευγάρι φωνητικών χειλιών στο μπροστινό άκρο της μύτης. Ο ήχος ταξιδεύει τόσο προς τα εμπρός, μέσα στο νερό, όσο και προς τα πίσω, προς το οπίσθιο τοίχωμα του σπερματσέτου, στο πίσω μέρος του κεφαλιού.

Όταν ένα θηλυκό ακούει τον συνδυασμό των δύο ήχων, μπορεί να υπολογίσει πόσο μεγάλο είναι το σπερματσέτο του αρσενικού. Έτσι κρίνει αν πρόκειται για ένα μεγάλο άτομο με το οποίο θα ήθελε να ζευγαρώσει, εξηγεί ο Burslem. «Έχουμε ακόμη πάρα πολλά να μάθουμε για αυτά τα ζώα. Πρέπει να δώσουμε προτεραιότητα στο να διασφαλίσουμε ότι θα συνεχίσουν να υπάρχουν», λέει.