Λάθη, δυσπιστία και παραπλάνηση: 25 χρόνια από την 11η Σεπτεμβρίου 2001 διαιωνίζεται η «σκοτεινή της κληρονομιά»

Τόσο καθαρά όσο εκείνο το ηλιοφανές πρωινό της 11ης Σεπτεμβρίου, η Τζένα Τζέικομπς ΜακΠάρτλαντ θυμάται τη στιγμή που όλα άλλαξαν στις ΗΠΑ και, κατ' επέκταση, σε όλο τον κόσμο.

«Καθάριζα το μπάνιο και παρακολουθούσα την εκπομπή Today στο βάθος, όντας εννέα μηνών έγκυος», αναπολεί τηλεφωνικά στον Guardian η, σήμερα, 52 ετών γυναίκα: «Νομίζω ότι έδειχναν την ενότητα "Το Today κάνει έναν γάμο" όταν η έκτακτη είδηση εισέβαλε βίαια στις ζωές μας».

Ένα αεροπλάνο είχε προσκρούσει στον βόρειο πύργο του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου στη Νέα Υόρκη. Η ΜακΠάρτλαντ δεν γνώριζε ότι ο σύζυγός της, Άριελ Τζέικομπς, συμμετείχε σε συνέδριο στο εστιατόριο Windows on the World, στην κορυφή του κτιρίου. «Κάλεσα στο γραφείο του για να πω: "Άνοιξε την τηλεόραση. Βλέπετε τι συμβαίνει;". Η βοηθός του είπε: "Θεέ μου, Τζένα, είναι εκεί". Όλος ο κόσμος εξαφανίστηκε και ένιωσα ένα είδος κενού, σαν να κατέρρεαν τα πάντα μέσα μου».

Το συλλογικό τραύμα της 11ης Σεπτεμβρίου

Ο Άριελ Τζέικομπς δεν έζησε για να δει τον γιο του, Γκάμπριελ, που γεννήθηκε έξι ημέρες μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Η ΜακΠάρτλαντ, που τότε ζούσε στο Briarcliff Manor της Νέας Υόρκης, παντρεύτηκε στη συνέχεια άλλες δύο φορές, ίδρυσε μια φιλανθρωπική οργάνωση υποστήριξης πένθους και έγινε σεφ, ενώ άνοιξε και δικές της επιχειρήσεις εστίασης. Σε κάθε επέτειο της 11ης Σεπτεμβρίου κάνει πικνίκ στο κοιμητήριο όπου βρίσκονται θαμμένα λίγα οστά του εκλιπόντος συζύγου της.

Μιλώντας από το Φέρφιλντ του Κονέκτικατ, η ΜακΠάρτλαντ αναφέρει: «Ο Άρι ήταν ένας, απίστευτα, χαρούμενος άνθρωπος που λάτρευε τη ζωή του. Έκανα τη συνειδητή επιλογή να τον τιμήσω ζώντας όσο πιο χαρούμενα μπορώ κι εγώ. Δεν είναι πάντα εύκολο. Ακόμη κλαίω πολύ συχνά. Αν υπάρχει μια ταινία όπου ανατινάζεται ένα κτίριο, ή αν διαβάζω ένα βιβλίο και κάνουν αναφορά στην 11η Σεπτεμβρίου, ή στις επόμενες ημέρες, ή κάτι παρόμοιο, συνήθως είμαι απροετοίμαστη να το διαχειριστώ. Το πένθος βρισκει θέση στην καρδιά, κι εσύ -αναπόφευκτα- το επισκέπτεσαι».

Η ΜακΠάρτλαντ και άλλες οικογένειες θυμάτων έμαθαν να ζουν με αυτό το πένθος τα τελευταία 25 χρόνια. Όμως η Αμερική στο σύνολό της δυσκολεύτηκε να σηκώσει το βάρος της χειρότερης τρομοκρατικής επίθεσης στην ιστορία της. Το πιο ισχυρό έθνος του κόσμου αντέδρασε προκαλώντας δικές του «τρομοκρατικές συνθήκες», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Guardian, προδίδοντας την ιστορία του ως ένα ασφαλές καταφύγιο για τους μετανάστες και στρέφοντας τους Αμερικανούς τον έναν εναντίον του άλλου.

Ο αρχικός ηρωισμός, η καλή θέληση και η ενότητα της 11ης Σεπτεμβρίου παραχώρησαν τη θέση τους στη διχόνοια στο εσωτερικό και τη μειωμένη ηθική ισχύ στο εξωτερικό.

Η ΜακΠάρτλαντ προσθέτει: «Με θλίβει απίστευτα και με εξοργίζει ιδιαίτερα το γεγονός ότι ο θάνατος του συζύγου μου χρησιμοποιήθηκε ως πρόσχημα για να ασκηθεί περισσότερη βία. Ο διαχωρισμός των ανθρώπων σε "εμάς" και "άλλους" ήταν αυτός που τον σκότωσε εξαρχής. Όταν εμείς οι Αμερικανοί αποτυγχάνουμε να μάθουμε απ' αυτό το μάθημα, και επιλέγουμε συλλογικά ως έθνος να περιθωριοποιούμε ανθρώπους,  πρόκειται για μετανάστες είτε για άλλα έθνη, αυτό αποτελεί μια εμβάθυνση της τραγωδίας που μου προκαλεί αηδία και είναι αδιανόητη».

Μία ανείπωτη απώλεια η 11η Σεπτεμβρίου

Στις 10 Σεπτεμβρίου 2001, ο Τζορτζ Ουάσινγκτον Μπους ταξίδεψε στη Φλόριντα, για να προωθήσει νομοθεσία σχετική με το αμερικάνικο εκπαιδευτικό σύστημα. Η AOL διεκδικούσε μεγάλο μερίδιο στο τμήμα καλωδιακής τηλεόρασης της AT&T. Ο πολλά υποσχόμενος 20χρονος τενίστας Λέιτον Χιούιτ μόλις είχε επικρατήσει του Πιτ Σάμπρας κατακτώντας το US Open. Φυσιολογικά γεγονότα, σε μία Αμερική που για τα δεδομένα, φαινόταν αήττητη.

Οι ΗΠΑ είχαν βγει, συγκριτικά με τη Σοβιετική Ένωση, αλώβητες από τον Ψυχρό Πόλεμο και απολάμβαναν μια σχετικώς ειρηνική δεκαετία του 1990, εφαρμόζοντας το δόγμα του Pax Americana. Από τα οικονομικά έτη 1998 έως 2001, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση κατέγραψε τέσσερα συνεχόμενα δημοσιονομικά πλεονάσματα.

Όμως, αυτό που είχε αποκαλεστεί ως «ο αμερικανικός αιώνας» έφτασε σε ένα απροσδόκητο τέλος μέσα σε ένα πρωινό. Σχεδόν 3.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους όταν 19 αεροπειρατές της αλ-Κάιντα κατέλαβαν τον έλεγχο τεσσάρων επιβατικών αεροσκαφών, ρίχνοντας δύο από αυτά στους Δίδυμους Πύργους του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, ένα στο Πεντάγωνο στο Άρλινγκτον της Βιρτζίνια, ενώ το τέταρτο κατέπεσε σε μια πεδιάδα στη δυτική Πενσυλβάνια.

Ανάμεσα στις πιο σπαρακτικές εικόνες ήταν εκείνες των εργαζομένων που πηδούσαν στο κενό από τους φλεγόμενους πύργους. Στον τοίχο του Εθνικού Μουσείου της 11ης Σεπτεμβρίου στη Νέα Υόρκη υπάρχει ένα παράθεμα του Τζέιμς Γκίλροϊ, κατοίκου Μανχάταν: «Φορούσε το κοστούμι, τα μαλλιά της -για τα δεδομένα- ήταν ακατάστατα (...) Αυτή η γυναίκα στάθηκε εκεί για αρκετά λεπτά, μετά κράτησε τη φούστα της και πήδηξε από το περβάζι (...) Σκέφτηκα, πόσο ανθρώπινο, πόσο αξιοπρεπές, να κρατήσει τη φούστα της πριν πηδήξει».

Αδιανόητα, όπως μεταδόθηκε σε live μετάδοση, και οι δύο πύργοι των 110 ορόφων κατέρρευσαν, απελευθερώνοντας γιγαντιαία σύννεφα στάχτης και σκόνης στους δρόμους του Μανχάταν, ενώ κομμάτια χαρτιού έπεφταν σαν κονφετί. Ο Ντέιβιντ Μπλάιτ, ιστορικός που διετέλεσε σύμβουλος για το μουσείο που άνοιξε το 2014, δήλωσε: «Είναι το πιο οπτικοποιημένο γεγονός στην ιστορία, έχει φωτογραφηθεί τόσες πολλές φορές, με τόσο πολύ βιντεοληπτικό υλικό και τόσα ντοκιμαντέρ. Είναι τόσο σοκαριστικό, τόσο τρομακτικό που δεν μπορείς να το δεις χωρίς να βάλεις τα κλάματα. Ένα από τα πράγματα που δεν πρέπει ποτέ να σταματήσει όσον αφορά την 11η Σεπτεμβρίου είναι το πραγματικο της πένθος. Υπάρχει μια απόλυτη αίσθηση ανείπωτης απώλειας».

Αρχικά, η απώλεια ανέδειξε τις καλύτερες πλευρές της Αμερικής. Οι πυροσβέστες και οι διασώστες επέδειξαν θάρρος. Απλοί πολίτες σχημάτισαν ουρές για να δώσουν αίμα. Το λεγόμενο αμερικάνικο έθνος ενώθηκε, πράγμα σπάνιο συγκριτικά με το παρελθόν, και ο κόσμος του συμπαραστάθηκε.

Η Ρωσία θα υποστήριζε, το Ιράν διοργάνωσε αγρυπνίες με κεριά και το ΝΑΤΟ ενεργοποίησε το Άρθρο 5 για πρώτη και μοναδική φορά στην ιστορία του. Ο Μπους επισκέφθηκε το «Σημείο Μηδέν» στη Νέα Υόρκη και, κρατώντας έναν τηλεβόα, δήλωσε: «Οι άνθρωποι που κατέρριψαν αυτά τα κτίρια θα μας ακούσουν όλους σύντομα».

Και πράγματι τους άκουσαν, αλλά με διαφορετικό πρόσημο. Οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Αφγανιστάν για να καταστρέψουν την αλ-Κάιντα και να ανατρέψουν τους Ταλιμπάν που την προστάτευαν, έναν πόλεμο που θα διαρκούσε 20 ολόκληρα χρόνια μόνο και μόνο για να επιστρέψουν τελικά οι Ταλιμπάν στην εξουσία. Στη συνέχεια, ο Μπους επιτέθηκε στο Ιράκ με το ψευδές πρόσχημα ότι ο Σαντάμ Χουσεΐν κατείχε όπλα μαζικής καταστροφής, με κόστος εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπινες ζωές.

Ο παγκόσμιος «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» εξελίχθηκε σε μια εκτεταμένη επιχείρηση στρατιωτικών επεμβάσεων, επιχειρήσεων πληροφοριών, κρατήσεων και ανακρίσεων. Ορισμένοι ύποπτοι υποβλήθηκαν σε βασανιστήρια, συμπεριλαμβανομένου του εικονικού πνιγμού στις μυστικές φυλακές της CIA.

Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, 100 εκατομμύρια Αμερικανοί είναι πολύ νέοι για να θυμούνται την 11η Σεπτεμβρίου και, ίσως μόνο από αυτή τη χρονική απόσταση, μπορούν οι συνέπειες να φανούν καθαρά.

Ιστορικοί και ειδικοί αναλυτές που μίλησαν στον Guardian υποστηρίζουν ότι η αντίδραση στην 11η Σεπτεμβρίου ήταν ένας βαθύς στρατηγικός εσφαλμένος υπολογισμός, που αποσπούσε την προσοχή των ΗΠΑ από την άνοδο της Κίνας και έσπειρε τους σπόρους της δικής της παρακμής.

Οι ΗΠΑ αναζητούν εχθρούς

«Η 11η Σεπτεμβρίου είναι η στιγμή που τα πράγματα άρχισαν να πηγαίνουν στραβά για τις Ηνωμένες Πολιτείες», υποστηρίζει ο Μπιλ Γκάλστον, πρώην σύμβουλος πολιτικής του Μπιλ Κλίντον. «Οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν στο απόγειο της μεταψυχροπολεμικής τους ισχύος στις 10 Σεπτεμβρίου και στη συνέχεια, μέσα από μια σειρά λανθασμένων βημάτων και κρίσεων τόσο στο εξωτερικό όσο και στο εσωτερικό μέτωπο, απεμπολήσαμε όχι μόνο μεγάλο μέρος της ισχύος μας, αλλά και της αξιοπιστίας μας. Κατά τη γνώμη μου, η 11η Σεπτεμβρίου πυροδότησε ένα τέταρτο του αιώνα κακοδιαχείρισης στις Ηνωμένες Πολιτείες και θα πληρώνουμε το τίμημα γι' αυτό για πολύ καιρό».

Νίκησε τελικά ο Οσάμα μπιν Λάντεν, ο ηγέτης της αλ-Κάιντα που οργάνωσε τις επιθέσεις; Αν το μέτρο της νίκης υπολογιστεί με βάση την άμεση, μεσσιανική επιθυμία του Μπιν Λάντεν να δημιουργήσει ένα παγκόσμιο χαλιφάτο και να αποβάλει κάθε δυτική παρουσία από τη Μέση Ανατολή, προφανώς απέτυχε. Η αλ-Κάιντα τελικά καταδιώχθηκε μέχρι σχεδόν την εξάλειψή της και ο ίδιος ο Μπιν Λάντεν σκοτώθηκε σε συγκρότημα στο Πακιστάν το 2011.

Αλλά αν η επιτυχία ενός τρομοκράτη μετριέται από το μέγεθος των αυτοπροκαλούμενων τραυμάτων που προκαλεί στον στόχο του, η κληρονομιά του Μπιν Λάντεν είναι μια αργή, αυτοάνοση σήψη εντός των ΗΠΑ, η οποία μπορεί να έχει ξεπεράσει ακόμη και τις πιο σκοτεινές του φαντασιώσεις.

Ο Μπεν Ρόουντς, πρώην αναπληρωτής σύμβουλος εθνικής ασφάλειας επί Μπαράκ Ομπάμα, δήλωσε: «Ο Μπιν Λάντεν κατά κάποιο τρόπο απέτυχε στις προθέσεις του. Ήθελε τις Ηνωμένες Πολιτείες εκτός Μέσης Ανατολής. Ήθελε να ανατρέψει ορισμένες κυβερνήσεις στη Μέση Ανατολή. Όμως, από άλλες απόψεις, η 11η Σεπτεμβρίου είναι η πιο επιτυχημένη τρομοκρατική επίθεση στην ιστορία, εφόσον προκάλεσε μια τόσο υπερβολική αντίδραση από τις Ηνωμένες Πολιτείες που επιτάχυνε τη δική μας παρακμή, τον διχασμό και την προδοσία της ίδιας μας της ιστορίας».

Όπως αμέτρητοι άλλοι, η πορεία της ζωής του Ρόουντς άλλαξε από την 11η Σεπτεμβρίου. Ήταν 23 ετών και εργαζόταν σε μια προεκλογική εκστρατεία για το δημοτικό συμβούλιο σε ένα εκλογικό τμήμα στην προκυμαία του Μπρούκλιν. Είδε το δεύτερο αεροπλάνο να χτυπά τους Δίδυμους Πύργους και παρακολούθησε την υπόλοιπη καταστροφή. Το γεγονός αυτό τον ώθησε να μετακομίσει στην Ουάσινγκτον και να εμπλακεί στην εξωτερική πολιτική.

Θεωρεί ότι το κόστος των 25 ετών των «παντοτινών πολέμων» είναι ανυπολόγιστο. Επιβάρυναν τεράστια τους Αμερικανούς που πολεμήσαν σε αυτούς και έπρεπε να αντιμετωπίσουν προβλήματα που κυμαίνονταν από τραύματα πολέμου έως την κρίση των οπιοειδών. Συνέβαλαν επίσης στην καταστροφή της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες, ανοίγοντας το δρόμο για τον Βλαντίμιρ Πούτιν της Ρωσίας και άλλους να απορρίψουν τους κανόνες και να χρησιμοποιήσουν τη γλώσσα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας για να δικαιολογήσουν αυστηρές κατασταλτικές πολιτικές, περιγράφει ο Guardian.

Έπειτα, υπάρχει η εγχώρια σφαίρα. Ο Ρόουντς αναφέρει ότι ο τυπικός θεατής του Fox News κατά τα χρόνια του Μπους λάμβανε υποσχέσεις για μεγάλες νίκες επί των ξένων εχθρών. «Όταν τα έθνη δεν τηρούν αυτού του είδους τις υποσχέσεις, όταν απελευθερώνεις αυτό το είδος εθνικισμού και ξενοφοβίας και δεν πετυχαίνεις στο πεδίο της μάχης, η ιστορία μάς διδάσκει ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να ψάχνουν για εσωτερικούς εχθρούς για να τους ρίξουν το φταίξιμο», εξηγεί.

«Η εμπειρία μου στα χρόνια του Ομπάμα είναι ότι "ο άλλος" που είχε κατασκευαστεί γύρω από τους τρομοκράτες μεταμορφώθηκε στον αφροαμερικανό πρόεδρο ή στους μετανάστες που διασχίζουν τα νότια σύνορα με το Μεξικό, ή στα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα. Τα μοτίβα παρέμειναν τα ίδια, αλλά ο εχθρός άλλαξε και μετατράπηκε σε εσωτερικό».

Ακόμη και ο Ντόναλντ Τραμπ ξεκίνησε την πρώτη του υποψηφιότητα για την αμερικάνικη προεδρία, πριν από μια δεκαετία, με φόντο αυτή την αναζήτηση ευθυνών. Προωθώντας το ψέμα ότι ο Ομπάμα είναι μουσουλμάνος, δαιμονοποιώντας τους μετανάστες και υποσχόμενος να χτίσει ένα τείχος με το Μεξικό, ξεχώρισε καταγγέλλοντας τις αμερικάνικες πολιτικές ελίτ ότι διεξάγουν πολέμους που δεν τελειώνουν.

«Δεν θα είχες ποτέ τον Ντόναλντ Τραμπ ως πρόεδρο χωρίς την 11η Σεπτεμβρίου, επειδή ουσιαστικά πάτησε πάνω στο κύμα της περιθωριοποίησης των ανθρώπων, κατέλαβε αυτήν την άσχημη ξενοφοβία και τον εθνικισμό που είχαν απελευθερωθεί, καθώς και την οργή που ένιωθαν οι άνθρωποι, ιδιαίτερα στη δεξιά, επειδή η κυβέρνηση Μπους τους παραπλάνησε για οκτώ χρόνια», δήλωσε ο Ρόουντς. «Δεν είναι σύμπτωση ότι η άνοδος του Τραμπ σηματοδοτήθηκε από την καταστροφή του Τζεμπ Μπους, ο οποίος συμβόλιζε όλες αυτές τις υποσχέσεις που δεν τηρήθηκαν».

Τώρα, υποστηρίζει ο Ρόουντς, ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας έχει επιστρέψει στο εσωτερικό. Οι πράκτορες της Υπηρεσίας Επιβολής Μετανάστευσης και Τελωνείων των ΗΠΑ (ICE) «εφαρμόζουν ουσιαστικά στρατηγικές καταστολής αντάρτικου πόλης, με τον ίδιο στρατιωτικό εξοπλισμό που χρησιμοποιούσαμε για να πολεμάμε σε πολέμους, να βρίσκεται τώρα στα χέρια της αστυνομίας», σημειώνει. «Ορισμένοι από τους ίδιους ανθρώπους έχουν καταταχθεί για να το κάνουν αυτό, και οι ίδιες τεχνολογίες παρακολούθησης που χρησιμοποιούμε κατά των τρομοκρατών στο εξωτερικό χρησιμοποιούνται τώρα κατά των Αμερικανών».

Καθώς οι ΗΠΑ υπερεκτάθηκαν στο εξωτερικό, ο μηχανισμός του ατελείωτου πολέμου επέστρεψε ως μπούμερανγκ στο εσωτερικό μέτωπο, διαβρώνοντας τις πολιτικές ελευθερίες και τους νομικούς κανόνες που ισχυριζόταν ότι υπερασπιζόταν. Ο νόμος Patriot Act, ο οποίος κατάργησε τους κανόνες που εμπόδιζαν το κράτος να παρακολουθεί Αμερικανούς πολίτες χωρίς «εύλογη αιτία», ψηφίστηκε μόλις 45 ημέρες μετά τις επιθέσεις, διευρύνοντας ριζικά τις εξουσίες των υπηρεσιών επιβολής του νόμου.

Με πληροφορίες από Guardian